Osmanlı Pazar kayığı (16yy-20yy)

 

Ottoman Bazaar Caique

 

 

1878 Tarihli orijinal Pazar kayığı planı

 

     Türk Dil Kurumu Pazar kayığını İstanbul'da eşya taşıyan büyük kayık olarak açıklamaktadır. Pazar kayıklarının hayatı, bulunabilen ilk belgeye göre Kanuni Sultan Süleyman döneminde İstanbul’da başlamış, 1960 senesine kadar devam etmiştir. Her Boğaz iskelesinin, hatta Haliç’teki küçük iskelelerin bile kendi pazar kayıkları vardı. Her Pazar kayığı bağlı olduğu Boğaz köyünün cami ya da kilisesinin vakıf malıydı. 1844 yılında İstanbul’dan boğazın sonuna kadar adam başı 30 paraya yolcu taşıdıkları bilinmektedir ve ayda üç yüz kuruş kadar gelir getirmekteydiler, bütün takımıyla birlikte on iki bin kuruşa satılabilirdi. Pazar kayıklarının asıl görevleri yük taşımak ve ulaşım olsa da zaman, zaman boğazda eğlence aracı olarak ta kullanılmakta idi. Geceleri Pazar kayığı mumları yanmış üç dört fener taşıyarak, hanende ve sazendeleri ile birlikte sazlı sözlü eğlence aracı olarak gezerdi. Ayrıca deniz kıyısında ikamet eden, alt sınıftan olan halkın düğün törenleri için sık sık kiralanmakta; çiçekler, bayraklar ve mendiller ile süslenip, ayrıca çalgı takımı tutulup, gelin götürülerek, gelin kayığı olarak ta kullanılmakta idi.

 

    

    Model 1/24 ölçekte Fatih KARALAR tarafından inşa edilmiştir. Modelin boyu (LAO) 62 cm, genişliği ise 10,5  santimetredir. Model ve modelin üzerindeki aksesuarların tamamı modelci tarafından yapılarak hazır hiç bir malzeme kullanılmamıştır. Borda sarımında ıhlamur, diğer bölümlerde ceviz, gürgen, cambare, sipo ağaçları kullanılmıştır. Model airbrush ile boyanarak  mat vernik ile sonlandırılmıştır. Pazar kayığının 1878 tarihli orijinal planı "Souvenirs de marine" koleksiyonundan alınmıştır. Bu orijinal plan modelci tarafından bilgisayar ortamında analiz edilerek hata kontrolü yapılmış ve sapma yapmadan model planı çizilmiştir. Tarihsel dokümanlardan ve orijinal plan üzerindeki verilerden toplanan bilgilerle model ve aksesuarlar şekillendirilmiştir. Modeldeki renkler planda bahsi geçen orijinal renklerdir. Renkler planda Fransızca yazıldığı için model Fransızca bir renk kartelası kullanılarak renklendirilmiştir

--------------------------------------------------------------------------------------------------

Üzerinde Fransızca el yazıları olan

çok eski bir kartpostal

    Pazar kayıklarının boyları taşıdıkları kürek sayılarına göre değişiklik gösterir. Par Le Vice - Amiral Paris koleksiyonunda bulunan, 1855 yılında çizilen, üç çifte kürekli Pazar kayığı planının boyu 14,66 m, eni 2,53 m, derinliği ise 1,11 m olarak verilmiştir. Farş tahtaları ile ana omurga arasında kalan 50 cm bölüm yük ve eşya koymak için yapılmıştı. Bu bölümde sepet, küfe, hurç, sandık cinsi eşya yüklenirdi. Yolcular ise bu eşya ve yüklerin üzerine kapanan farş tahtalarının üzerine otururlardı. Pazar kayıkları 3 veya 4 çifte kürekli olabilmekteydiler. Pazar kayıklarına yelken takılmasının yasak olduğundan ve düz karinalı, iri yapılı bir tekne olduğu için, Kürekleri ‘Hamlacı’ adı verilen iri yapılı denizciler ayakta çekerdi. Hamlacılar kuvvetli kollarıyla suya daldırdıkları küreği çekmek için kayık içindeki basamağa inip çıkarak, 50–60 kişilik kayığı kuş gibi uçururken hep bir ağızdan bağırırlardı. Par Le Vice - Amiral Paris Pazar kayığının renklerini komple siyah üzerine, beyaz, gül pembesi, mavi, yeşil ve sarı şeritler olarak belirtmiştir. Pazar kayıkları içlerinde oturmak için birer kilim ve yolcuların su içmelerine mahsus birer su testisi veya küpü ile maşrapa bulundurmak adetti. Pazar kayıklarında kadınlar kayığın ortasına, erkekler ise kıç tarafında olmak üzere ayrı otururlardı.

   Miss Julia Pardoe’nun İstanbul için yazdığı eserden aldığımız aşağıdaki parçada yazarın konu ile ilgili gözlemlerini buluyoruz: “Hem biçimi, hem de içindeki yükü ile ötekilerden ayrılan kayık, koyu renktedir, ağır gider ve yolcu taşır. İstanbul’da boğazı her iki tarafına adam başına otuz paraya yolcu taşır. Bu dolmuş yapan kayıkların hem kayık içi, hem kayık dışı müşterileri vardır. Kayık dışı müşteriler, bacaklarını kayığın kenarından dışarı sarkıtarak ve ayaklarını kayığın dış kısmına bağlanan direklerin (yumru) üzerine koyarak yaptıkları dört saat süren seyahat için on para eksik verirler.” 

 

Brindesi albümünden, primitiv Türk tablolarından:

Rümeli hisarı açıkları

   La Baronne Durand de Fontmagne isimli kitapta Pazar kayıkları için şöyle bahsediliyor: “Birde büyük Pazar kayıkları var. Çeşitli sebze, meyve ve yiyecek maddesiyle dolu olan bu kayıklar İstanbul’dan boğaza gelerek orada oturan halkın alışveriş etmesini sağlıyor. Bu seyyar çarşılar sıra sıra karpuzları, çeşitli meyve ve sebzeleriyle, hele üstünde gezinen insanlarıyla görülmeye değer. Bir uçta kırmızı veya mor feraceli birkaç kadın oturuyor, diğer uçta başı sarıklı,  aksakallı yaşlılar var. Geniş kayığın kenarlarına oturup ayaklarını denize sallandıran çocuklardan yarım tarife alınıyormuş.”

   İstanbul da yaşamış  birçok ressama ilham kaynağı olmuş bu tekne İstanbul kıyılarında resmedilmiş birçok tabloda yer almaktadır. Özellikle meşhur eski İstanbul ressamlarından olan İtalyan asıllı Giovanni Jean Brindesi tablolarında detaylı Pazar kayığı resimleri görmek mümkündür. 

-----------------------------------------------------------------------------------

 

  Fatih KARALAR tarafından orijinal plan baz alınarak bilgisayar ortamında  çizilen Pazar kayığı modelci planını indirmek "download" için tıklayınız. İleri düzey modelci planıdır. Omurga gibi detaylar ayrıntılı değildir. İlk kez model yapacak olanlara tavsiye edilmez. Türk modelciliğini geliştirmek için paylaşılmıştır. Ticari olarak kullanılamaz.

-----------------------------------------------------------------------------------

   NOT:  Pazar kayığının tarihi yağlı boya tablo ve model resimlerinden oluşan  enstrümantal tanıtım sunusunu bilgisayarınıza indirmek "download" için tıklayınız. Bu sunu aynı zamanda ekran koruyucu "screensaver" olarak kullanılacak şekilde tasarlanmıştır. İndirdikten sonra lütfen kurulum yönergesini takip ediniz.

 

-------------------------------------------------------------------------------------

Modelin sergilendiği diğer siteler

 

http://www.bendenizciyim.com/osmanlıpazarkayıgı.htm

 

http://www.modelismonaval.com/galeria/tradicionales02.htm

                                    

Fatih KARALAR

22 Ekim 2010